powrót | galeria | podziękowania

Pośród odznaczeń wojskowych szczególną rangę ma od ponad dwustu lat Order Wojenny Virtuti Militari. Przyznawany jest za wybitne męstwo oraz zasługi bojowe, zarówno oficerom, jak i prostym żołnierzom. Powstał w 1792 roku z inicjatywy ostatniego króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego. Do dziś jest najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym. Józef Piłsudski w przemówieniu wygłoszonym na pierwszym po odzyskaniu niepodległości posiedzeniu Kapituły Virtuti Militari powiedział poetycko, że otrzymać ten order można: ".., kiedy człowiek przyodziany w mundur żołnierza chodzić pod rękę musi, jak z damą swego serca, ze śmiercią ... "

Nowy Sącz i Sądecczyzna miała swoich wielkich żołnierzy, kawalerów Orderu Virtuti Militari, żeby wymienić tylko generałów WP: Jana Berka, Bronisława Chruściela, Michała Gałązkę, Józefa Gizę, Józefa Kustronia czy Bronisława Pierackiego. Ale oprócz tych szeroko znanych postaci, byli także inni, dziś już zupełnie zapomniani częstokroć nawet w swych rodzinnych miejscowościach i wśród następnych pokoleń w rodzinach. Godzi się ich postacie przywołać z mroku dziejów, "... aby czas nie zatarł i niepamięć ... "

***

Rudolf Czarnecki (1891-1916) sierżant Legionów Polskich. Urodził się w Limanowej jako syn Franciszka i Karoliny z Rompalów. Od sierpnia 1914 roku służył w 1. pp Legionów Polskich, a od września 1915 w 10. kompanii 6. pp. Odznaczył się podczas walk odwrotowych znad Styru, gdzie ochotniczo uczestniczył w brawurowej akcji na stanowisko ogniowe rosyjskich oddziałów. Zdobył je, wyrwał się z okrążenia i powrócił do swej kompanii. Poległ 19 lipca 1916 roku pod Rudką Sitownicką i tam został pochowany. Rodziny nie założył. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6383), a także Krzyżem Niepodległości i Krzyżem Walecznych.

Bronisław Duch (1891-1919) podporucznik c.k. Armii i WP. Urodził się w Grębowie koło Tarnobrzega jako syn Grzegorza, wachmistrza żandarmerii austriackiej, i Józefy Małeckiej. W latach 1893-1902 mieszkał w Szczawnicy, gdzie ukończył szkołę powszechną. Był uczniem I i II Gimnazjum w Nowym Sączu, gdzie zdał egzamin maturalny w 1910 roku. Wraz z braćmi Kazimierzem i Mieczysławem brał udział w pracy konspiracyjnej sądeckich organizacji niepodległościowych m. in. Związku Jastrzębim, a potem Polskich Drużynach Strzeleckich. Podczas I wojny światowej walczył w szeregach 20. pp i był dwukrotnie ranny (1915 i 1916 r.). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służył w 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. Poległ 26 marca 1919 roku podczas walk przeciwko wojskom ukraińskim pod Magierowem i pochowany został na tamtejszym austro-węgierskim cmentarzu wojskowym. Rodziny nie założył. Odznaczony VM 5. kl.

Stanisław Dworzański (1897-1919) sierżant Legionów Polskich i kapitan WP. Urodził się w Limanowej jako syn Jana i Antoniny Hofmann. Absolwent Gimnazjum w Nowym Targu, gdzie działał w Polskich Drużynach Strzeleckich. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (dwukrotnie ranny: pod Łowczówkiem 1915 r. i pod Kostiuchnówką 1916 r.). Po rozwiązaniu Legionów wcielony do 6. pułku strzelców konnych c.k. Armii. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku wziął udział w obronie Lwowa, bijąc się przeciwko wojskom ukraińskim w szeregach 5. pp Leg. Następnie walczył przeciwko wojskom bolszewickim w Inflantach i na Wileńszczyźnie jako dowódca 4. kompanii I batalionu tegoż pułku. Odznaczył się w bitwie nad Dźwiną. Poległ 7 września 1919 roku, broniąc przepraw nad rzeką Boltą (dwukrotnie ranny nie opuścił pola walki i zmarł z upływu krwi). Pośmiertnie awansowany na kapitana i odznaczony VM 5. kl. (nr 3170), a także Krzyżem Niepodległości i Krzyżem Walecznych. Rodziny nie założył. Pochowany jest na cmentarzu w Nowym Targu.

Maurycy Frączek (1889-1915) podporucznik Legionów Polskich. Urodził się w Pisarzowej jako syn Ignacego i Filipy Sroczyńskiej. Absolwent I Gimnazjum w Nowym Sączu, gdzie działał w Polskich Drużynach Strzeleckich. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich, najpierw w 1. pp, a później w 5. pp Leg. Pol. Odznaczył się w bitwach pod Łowczówkiem i nad Nidą, gdzie poległ 6 maja 1915 roku, sprawdzając pod silnym ogniem oddziałów rosyjskich wysunięty posterunek swojego plutonu. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6462) i Krzyżem Niepodległości. Rodziny nie założył.

Karol Fritz (1899-1919) plutonowy podchorąży WP. Urodził się w Gaju jako syn Karola i Anieli Arendarczyk. Uczeń I Gimnazjum w Nowym Sączu, członek Związku Strzeleckiego, żołnierz c.k. Armii. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służył w 3. kompanii I batalionu 1. pułku strzelców podhalańskich. Walcząc przeciwko wojskom ukraińskim, poległ 26 marca 1919 roku w bitwie pod Magierowem. Odznaczony VM 5. kl. (nr 5814). Rodziny nie założył.

Henryk Guzy (1896-1914) kapral Legionów Polskich. Urodził się w Rogoźniku jako syn Antoniego i Józefy Stalmskiej. Absolwent Gimnazjum w Dębicy, gdzie należał do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (2. kompania I batalionu 1. pp Leg. Pol.). Odznaczył się w wypadzie na Słopotnicę Królewską, a poległ 25 grudnia 1914 roku w bitwie pod Łowczówkiem, osłaniając na czele swej drużyny odwrót kompanii. Odznaczony VM 5. kl. (nr 7232) oraz Medalem Niepodległości. Rodziny nie założył.

Jan Hebda (1893-1915) kapral Legionów Polskich. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Piotra i Ewy z Zielonków. Był stolarzem. Należał do Związku Strzeleckiego. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich(II batalion 5. pp Leg. Pol.). Odznaczył się w walkach nad Nidą i pod Przepiórowem, gdzie poległ 23 maja 1915 roku, prowadząc swoją sekcję do ataku na rosyjskie okopy. Pochowany został na miejscowym cmentarzu. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6521) oraz Krzyżem Niepodległości. Rodziny nie założył.

Stanisław Hojnor (1896-1920) podchorąży Legionów Polskich i podporucznik WP. Urodził się w Jasiennej jako syn Józefa i Marii Sawczyk. Absolwent Gimnazjum w Stryju, gdzie należał do Związku Strzeleckiego. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (5. pp Leg. Pol.). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku w szeregach macierzystego pułku wziął udział w obronie Lwowa przed wojskami ukraińskimi. Następnie bił się przeciwko wojskom bolszewickim w Inflantach i na Wileńszczyźnie. Szczególnie odznaczył się w walkach pod Rzyszczowem nad Dnieprem, gdzie dowodząc 7. kompanią zdecydowanym kontratakiem powstrzymał nieprzyjaciela, zdobywając sprzęt wojskowy i jeńców. Poległ w boju pod Aleksandrówką koło Siemiatycz 21 sierpnia 1920 roku, a pochowany został na cmentarzu w Lipnicy Wielkiej. Odznaczony VM 5. kl. (nr 7988). Rodziny nie założył.

Wilhelm Kasprzykiewicz (1896-1940) legionista, podpułkownik dyplomowany WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Antoniego i Kunegundy Mordarskiej. Uczeń I Gimnazjum w Nowym Sączu. Od sierpnia 1914 roku w Legionach Polskich (13. kompania 2. pp Leg. Pol.). Następnie w c.k. Armii. Po pobycie w niewoli włoskiej powrócił z armią gen. Hallera do Polski, biorąc udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Odznaczył się szczególnie w obronie Warszawy, ratując brawurowym atakiem na czele swej kompanii samowolnie opuszczony odcinek frontu między Wołominem a Leśniakowszczyzną. W latach 1921-1939 służył w WP - w 48. pułku Strzelców Kresowych (Stanisławów), 78. pp (Baranowicze), 23. DP (Katowice), Dowództwie Okręgu Korpusu III (Grodno). Podczas kampanii wrześniowej był szefem Oddziału IV w sztabie armii "Prusy" (zastępca kwatermistrza armii). Przy próbie przedostania się na Węgry dostał się do niewoli niemieckiej. Przekazany Sowietom, był jeńcem obozu w Kozielsku. Zamordowany został przez NKWD 8 kwietnia 1940 roku w Katyniu. Rodziny nie założył. Odznaczony był VM 5. kl., Krzyżem Walecznych, Orderem Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i innymi.

Wojciech Mazur (1893-1925) legionista i wachmistrz WP. Urodził się we wsi Szyk koło Limanowej jako syn Wojciecha i Agaty Kolarz. Był członkiem Polskich Drużyn Strzeleckich. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (szwadron jazdy Legionów rtma Z. Dunin­Wąsowicza, 2. p. uł. Leg. Pol.). Odznaczył się szczególnie w szarży pod Rokitną (1915 r.). W latach 1918-1921 służył w WP i brał udział w wojnie polsko­bolszewickiej. Po demobilizacji pracował na roli w Rupniowie koło Limanowej. Następnie, od 1922 roku aż do śmierci, służył w Policji Państwowej w województwie tarnopolskim. Zginął 1 stycznia 1925 roku w Dobrowodach i pochowany został na tamtejszym cmentarzu. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6015). Był żonaty; ale nic bliżej na temat jego rodziny nie wiadomo.

Jan Ogrodnik (1892-1919) podporucznik Legionów Polskich i kapitan WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Wojciecha i Wiktorii Przybytniowskiej. W latach 1911-1914 studiował na Wydziale Prawa UJ. Od sierpnia 1914 roku w Legionach Polskich (2. pp i 6. pp Leg. Pol.). Odznaczył się szczególnie w bitwie nad Styrem (1915 r.), gdy na czele swego plutonu osłaniał przejście Legionów przez bagna, dźwigając cały czas na plecach rannego żołnierza, nim nie przekazał go patrolowi sanitarnemu. W latach 1917-1918 w Polskim Korpusie Posiłkowym w Bolechowie. Potem internowany na Węgrzech. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służył w 24. pp, walcząc przeciwko wojskom ukraińskim m. in. pod Mościskami, Gródkiem i Żółkwią oraz pod Lasową, gdzie został ranny. Po powrocie do pułku walczył przeciwko wojskom bolszewickim nad Dźwiną. Poległ pod Górkami 22 listopada 1919 roku. Spoczywa na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6329) i Krzyżem Niepodległości. Rodziny nie założył.

Ferdynand Pawłowski (1894­1987) chorąży Leonów Polskich i kapitan rezerwy WP. Urodził się w Żbikowicach jako syn Marcina i Reginy Gołąb. Absolwent II Gimnazjum w Nowym Sączu (1912 r.), gdzie działał w organizacjach niepodległościowych m. in. w Związku Jastrzębim i Polskich Drużynach Strzeleckich. W latach 1912-1914 studiował na Wydziale Lekarskim UJ. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (patrol sanitarny 1 batalionu 1. pp Leg. Pol.). Ranny pod Kostiuchnówką. Wyróżniał się w sposób szczególny w ratowaniu ran­nych na całym szlaku bojowym I Brygady Legionów Polskich. Od 1917 r. do końca I wojny światowej służył w austriackim 20. pp, gdzie należał do organizacji niepodległościowej "Wolność". W latach 1918-1920 służył w WP, biorąc udział w obronie Lwowa oraz w wojnie polsko­bolszewickiej w szeregach 1. i 3. pułku strzelców podhalańskich. Przeniesiony do rezerwy ukończył studia medyczne. Pracował m. in. w Czarnym Dunajcu, Krynicy i Krakowie. Podczas II wojny światowej współpracował z ZWZ-AK. Był aresztowany przez Niemców. Zmarł w Krakowie 23 sierpnia 1987 roku i pochowany został na cmentarzu Rakowickim. Odznaczony był VM 5. kl. (nr 1599), Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych, Orderem Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi i innymi. Był dwukrotnie żonaty: z Jadwigą Krużel oraz z Janiną Bartynowską, z którą miał syna Jana i córkę Krystynę. Pozostawił po sobie wiele prac historyczno-wspomnieniowych.

Aureli Turski (1893-1919) legionista, plutonowy WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Jana i Rozalii Galarus. Był zegarmistrzem. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (1. pp Leg. Pol.). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służył w szeregach macierzystego pułku, biorąc udział w wojnie polsko­bolszewickiej na froncie litewsko-białoruskim oraz w Inflantach. Szczególnie odznaczył się podczas ataku na wieś Woronicze. Ciężko ranny w walkach o Dźwińsk zmarł 13 października 1919 roku w szpitalu w Wilnie. Odznaczony VM 5. kl. (nr 7987). Rodziny nie założył.

Władysław Waligóra (1895-1974) sierżant sztabowy Legionów Polskich. Urodził się w Starym Sączu jako syn Władysława i Marii Kondelewicz. Był mistrzem kotlarskim. Należał do PPS i Związku Strzeleckiego. Od 1914 roku służył w Legionach Polskich (1. pp i 5. pp Leg. Pol.). Był trzykrotnie ranny: pod Łowczówkiem, Włostowem i Polską Górą. Szczególnie wyróżnił się w bitwie pod Kostiuchnówką. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służył krótko w 2. pp Leg. walcząc na froncie litewsko­białoruskim. Ze względu na stan zdrowia zwolniony z wojska w lipcu 1919 roku pracował w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowym Sączu. Przez wiele lat był radnym w Starym Sączu, gdzie zmarł 28 stycznia 1974 roku i pochowany został na miejscowym cmentarzu. Odznaczony VM 5. kl. (nr 6660) i Krzyżem Niepodległości. Z Ludwiką Świebocką miał córki Władysławę i Franciszkę oraz syna Mariana.

Stanisław Wilczyński (1899-1976) legionista, wachmistrz WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Stanisława i Józefy Dobrowolskiej. Był fryzjerem. Należał do Związku Strzeleckiego. Od sierpnia 1914 roku służył w Legionach Polskich (1. p. uł. i 2. p. uł. Leg. Pol.). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku brał udział w odsieczy Lwowa, walczył w I powstaniu śląskim, w szeregach 2. pułku szwoleżerów rokitniańskich. Bił się przeciwko wojskom bolszewickim w 1920 roku. Szczególnie odznaczył się pod Zwiahlem, gdzie jako jeździec meldunkowy przeprawił się przez Słucz i dokonał śmiałego zwiadu wzdłuż okopów nieprzyjaciela. Po przejściu do rezerwy prowadził własny zakład fryzjerski, a od 1938 do 1945 roku sklep tytoniowy w Krakowie, który w czasie okupacji niemieckiej służył jako punkt kontaktowy AK. Po II wojnie światowej zamieszkał w Katowicach, gdzie zmarł 28 sierpnia 1976 roku i pochowany został na miejscowym cmentarzu. Odznaczony VM 5. kl. (nr 3891) i trzykrotnie Krzyżem Walecznych. Z Jadwigą Kropką miał synów Tadeusza i Mieczysława oraz córkę Irenę.

***

W kolejnych numerach "Almanachu Sądeckiego" postaram się przedstawić kilkanaście następnych sylwetek sądeczan, kawalerów Orderu Wojennego Virtuti Militari. Chwilowo z konieczności ograniczę się do nadań za lata 1914-1921(wybitne czyny w szeregach Legionów Polskich, Polskiej Organizacji Wojskowej, obronie Lwowa i Przemyśla, w wojnie polsko-bolszewickiej).

Niech pamięć o bohaterach, tych najdzielniejszych z dzielnych, przetrwa w świadomości następnych pokoleń, bo jak powiedział kiedyś Prymas Polski Stefan kardynał Wyszyński: "My, Polacy, wiemy co znaczy dla żołnierzy Krzyż Virtuti Militari. To nie ozdoba czy satysfakcja, to nie wymiar sprawiedliwości (...) to perła krwi utoczonej z miłującego serca (...) to czerwień ducha i serca, które płonie ... ".

część druga