W „Almanachu Sądeckim" nr 4/94 opublikowano pierwszą część tego cyklu. Przedstawiono sylwetki czternastu Sądeczan uhonorowanych tym najwyższym wojskowym odznaczeniem o ponad dwustuletniej tradycji. Ustanowienie Orderu Virtuti Militari przypadło bowiem na czas tragicznych zmagań o niepodległy byt państwowy Rzeczypospolitej przeciwko Rosji carskiej w 1792 roku. Po zwycięstwie wojsk polskich w bitwie pod Zieleńcami książę Józef Poniatowski po raz pierwszy udekorował szesnastu najdzielniejszych z dzielnych tą militarną ozdobą jak wówczas order nazywano. Różne były jego losy później. Przez ponad 100 lat był znienawidzony przez wrogów Polski, a ukochany przez żołnierzy polskich, powstańców i społeczeństwo jako symbol bohaterstwa wykazanego w walce o niepodległość Polski. Po latach rozbiorów odrodzona w 1918 roku Polska, wskrzesiła mocą ustawy sejmowej już w styczniu 1919 roku Order Virtuti Militari, który - jak mówiła jej litera - ozdabiał niegdyś piersi najwaleczniejszych dziadów i pradziadów. Na tej długiej liście kawalerów orderu nie zabrakło i Sądeczan. Poniżej przedstawia się kolejne sylwetki tych, którzy otrzymali ów order za bohaterstwo podczas walk w latach 1918-1920 przeciwko wojskom ukraińskim i rosyjskim. Wszyscy z nich byli żołnierzami 1. pułku strzelców podhalańskich z Nowego Sącza, który w walkach tych był zawsze w miejscach najcięższych zmagań...

***

Wincenty Izworski (1897-1977) plutonowy rezerwy WP. Urodził się w Kokuszce koło Piwnicznej jako syn Wojciecha i Marii Smyda. Podczas I wojny światowej służył od 1915 do 1918 roku w 1. galicyjskim pułku ułanów. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego w styczniu 1919 roku. Wziął udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku. Szczególnie wsławił się w walkach o Gródek nad rzeką Nurzec, gdzie „...rzucił się na wielokrotnie liczniejszego nieprzyjaciela, biorąc jeńców bolszewickich, a resztę zmuszając do ucieczki... ". W styczniu 1921 roku przeszedł do rezerwy, utrzymując się do 1933 roku z rolnictwa. Następnie aż do emerytury zatrudniony był w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Nowym Sączu. W kampanii wrześniowej 1939 roku udziału nie wziął. Zmarł w Starym Sączu i pochowany został na miejscowym cmentarzu. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1.703) i Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918 - 1921. W małżeństwie z Rozalią Kożuch miał córkę Helenę oraz synów Władysława i Stefana.

Stanisław Jakób (1897-1975) porucznik rezerwy WP. Urodził się w Łącku jako syn Józefa i Marii Świnka. Był absolwentem II Gimnazjum w Nowym Sączu. W latach 1915-1917 służył w 20, galicyjskim pułku piechoty w stopniu podporucznika. Podczas walk na froncie włoskim dostał się do niewoli, z której zbiegł. Do końca I wojny światowej, w szeregach 32. pułku Obrony Krajowej „Neu Sandez", walczył m.in. pod Verdun. Po upadku Austrii, od listopada 1918 roku służył w 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. W 1919 roku tłumił komunistyczne rozruchy w tarnobrzeskiem, potem walczył na froncie ukraińskim, a w 1920 roku wziął udział w wojnie polsko-rosyjskiej. Szczególnie wsławił się w czasie walk odwrotowych koło Owrucza, gdzie jego kompania „.. . odcięta znalazła się na tyłach sowieckich i otoczona nie poddała się, po czym przedarła się do pułku... ". W okresie pokojowym, w maju 1922 roku awansował do stopnia porucznika, ale już w grudniu 1923 roku przeszedł do rezerwy ze względu na stan zdrowia. Był działaczem spółdzielczym i politycznym (PSL). W kampanii 1939 roku nie walczył, ale należał do tzw. zespołu dywersji pozafrontowej. Był członkiem ZWZ na terenie Gminy Łącko, zajmując się przeprowadzaniem Polaków na Słowację. Schwytany w maju 1940 roku został przez Niemców zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Po zakończeniu II wojny światowej powrócił do Polski, gdzie znalazł się pod stałą obserwacją UB. W swej rodzinnej miejscowości mógł zamieszkać dopiero po 1956 roku. Zaczął wówczas pracować w tamtejszym Banku Spółdzielczym, którego był współzałożycielem. Zmarł w Łącku i pochowany został na miejscowym cmentarzu. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1883), dwukrotnie Krzyżem Walecznych i Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921. Z małżeństwa z Zofią Kozą miał syna Janusza oraz córki: Marię zamężną Szczodrowską i Krystynę zamężną Koszewską.

Jan Józefowski (1890-1942) starszy sierżant służby stałej WP. Urodził się w Zawadce jako syn Feliksa i Marii Połomskiej. Pochodził ze znanej sądeckiej rodziny muzyków. W latach 1911-1918 służył w 20. galicyjskim pułku piechoty, walcząc od sierpnia 1914 roku na frontach: serbskim, rosyjskim i włoskim. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo w listopadzie 1918 roku w szeregi 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. Walczył na froncie czeskim, ukraińskim oraz w wojnie polsko-rosyjskięj 1920 roku. Szczególnie wsławił się podczas ataku na Łuków, Gródek i podczas walk o Grodno, gdzie „... w ataku na fortyfikacje świecił podwładnym przykładem niezwykłego męstwa... ". W latach 1.921.-1939 służył w 1. psp jako podoficer zawodowy. W kampanii wrześniowej 1939 roku uniknął niewoli. Po powrocie do Nowego Sącza zaangażował się w pracę konspiracyjną w ZWZ na rejon tęgoborsko-łososiński. Aresztowany przez Niemców w lipcu 1941 roku, został zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Tam po kilku miesiącach został rozstrzelany. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 4986), Krzyżem Walecznych, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921 i Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości. W małżeństwie z Józefą Kosecką miał córkę Marię zamężną Wadachową, łączniczkę ZWZ-AK i syna Józefa, żołnierza ZWZ­AK ps. „Jodła".

Franciszek Kantor (1898-1941) sierżant rezerwy WP. Urodził się w Korzennej jako syn Pawła i Marii Michalik. W latach 1917-1918 służył w 20. galicyjskim pułku piechoty, walcząc na froncie włoskim. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo w szeregi 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu i wziął udział w tłumieniu rozruchów komunistycznych w tarnobrzeskiem, a następnie w walkach na froncie czeskim. Później bił się w wojnie polsko­rosyjskiej 1920 roku, wsławiając się szczególnie męstwem w ataku na forty Grodna, gdzie ,....porwał nieustraszoną odwagą swych ludzi, a po osiągnięciu lewego brzegu Niemna, spowodował popłoch w szeregach cofających się bolszewików... ". W 1921 roku przeszedł do rezerwy, utrzymując się z małorolnego gospodarstwa. Później pracował jako strażnik kolejowy w Kamionce i Nowym Sączu. W kampanii 1939 roku nie walczył, ale przystąpił zaraz do konspiracji, zakładając w Korzennej placówkę ZWZ i zostając jej komendantem. W kwietniu 1941 roku został przez Niemców aresztowany i zesłany do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie wkrótce zmarł. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1365), Krzyżem Walecznych i Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921. W małżeństwie z Marią Pawlik miał syna Ewarysta oraz córki: Marię, Eugenię, Kazimierę i Cecylię.

Jan Kasztelowicz (1896-1939) podpułkownik służby stałej WP. Urodził się w Piwnicznej jako syn Józefa i Marii Przybyło. Był absolwentem Seminarium Nauczycielskiego w Krośnie, gdzie należał do Drużyn Strzeleckich. Od 1916 roku walczył w szeregach 20. galicyjskiego pułku piechoty na froncie włoskim, gdzie został ranny. Potem jako podporucznik 32. pułku Obrony Krajowej „Neu Sandez" bił się na froncie francuskim m.in. pod Verdun. Po zakończeniu I wojny światowej wstąpił ochotniczo do 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu i od stycznia 1919 roku jako dowódca kompanii bił się przeciwko wojskom ukraińskim w rejonie Rawy Ruskiej, Bełza i Magierowa. Następnie wziął udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku począwszy od ofensywy kijowskiej, walk odwrotowych, obrony Brześcia nad Bugiem, kontrofensywy znad Wieprza bitew w okolicach Białegostoku i Grodna, aż po zawieszenie broni, które go zastało w Oszmianie. W maju 1922 roku awansował do stopnia porucznika, a w sierpniu 1924 roku do stopnia kapitana i przeniesiony został na stanowisko wykładowcy do Centrum Wyszkolenia Strzeleckiego Piechoty w Bydgoszczy. Od 1931 roku służył w 1. pułku piechoty Legionów w Wilnie, awansując do stopnia majora. W kampanii wrześniowej 1939 roku - jako podpułkownik - dowodził III batalionem 6. pułku piechoty Legionów, a następnie po ciężkich walkach z resztkami pułku próbując przebić się z niemieckiego okrążenia, poległ w Suminie koło Tarnawatki na północ od Tomaszowa Lubelskiego. Pochowany został na cmentarzu w Zamościu. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1890), Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości i innymi. W małżeństwie z Haliną Machowską miał dwóch synów: Janusza i Tomasza.

Józef Kiławiec (1897-1977) kapitan rezerwy WP. Urodził się w Kobyłczynie koło Limanowej jako syn Piotra i Agnieszki Szewczyk. Był uczniem II Gimnazjum w Nowym Sączu. W latach 1916-1918 służył w 20. galicyjskim pułku piechoty, walcząc na froncie rosyjskim (gdzie był ranny), a następnie włoskim. Pod koniec I wojny światowej wraz z awansem do stopnia podporucznika przeniesiony został do 113. pułku piechoty na front rumuński. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo w szeregi 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu, szkoląc rekrutów w batalionie zapasowym pułku. Od lipca 1919 roku bił się przeciwko wojskom ukraińskim w Małopolsce Wschodniej, aby po zwycięstwie stacjonować na Pokuciu. Następnie wziął udział w wojnie polsko­rosyjskiej 1920 roku. Szczególnie wsławił się podczas bojów w okolicach Brześcia nad Bugiem, gdzie „...w zaciętych walkach na ulicach udało się wyrzucić wroga za rzekę i wziąć wielu do niewoli oraz działa, konie i materiał wojenny... ". Tam też 5 sierpnia został ciężko ranny i na front już nie powrócił. W marcu 1922 roku przeniesiony został do rezerwy ze względu na stan zdrowia i rozpoczął pracę w Powiatowym Zakładzie Ubezpieczeń Wzajemnych w Nowym Sączu. W lutym 1924 roku awansował w rezerwie do stopnia porucznika. W latach 1925-1929 pracował w administracji wojskowej w Kowlu, a następnie w Szefostwie Intendentury Dowództwa Okręgu Korpusu nr II w Lublinie. W styczniu 1932 roku awansował do stopnia kapitana. Podczas kampanii wrześniowej 1939 roku nie został zmobilizowany. W sierpniu 1944 roku wstąpił w szeregi Ludowego Wojska Polskiego i walczył aż do zakończenia II wojny światowej. W 1946 roku został zdegradowany i usunięty z wojska. Zmarł w Lublinie i pochowany jest na miejscowym cmentarzu. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1884), dwukrotnie Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921 i Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości. Był żonaty dwukrotnie z Marią Fugiel, a następnie z Haliną Oleszczuk. Nie zostawił jednak potomka.

Zygmunt Malik (1893-1941) major rezerwy WP. Urodził się w Rytrze jako syn Pawła i Bolesławy Ogorzałówny. Był absolwentem I Gimnazjum w Nowym Sączu. Należał do Związku Strzeleckiego. Przez rok studiował na Wydziale Prawa UJ. W latach 1914-1918 służył w 20. galicyjskim pułku piechoty, walcząc na frontach: serbskim, rosyjskim (gdzie był ranny) i włoskim (tam należał do konspiracyjnej organizacji „Wolność"). I wojnę światową zakończył w stopniu porucznika. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo w szeregi 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. Jako dowódca 4. kompanii walczył w 1919 roku na froncie ukraińskim. W tym też roku awansował do stopnia kapitana. Następnie wziął udział w wojnie polsko­rosyjskiej 1920 roku. Szczególnie wsławił się wkraczając 7 maja - wraz z pierwszym oddziałem Wojska Polskiego ­ do Kijowa, a obsadzając most na Dnieprze, uniemożliwił jego wysadzenie. W sierpniu tegoż roku został ciężko ranny podczas obrony Brześcia nad Bugiem i na front już nie powrócił. W lipcu 1925 roku awansował do stopnia majora, służąc nadal w 1, psp w Nowym Sączu. W latach 1928-1929 był dowódcą batalionu w 2. pułku piechoty Legionów w Sandomierzu, a następnie kwatermistrzem w 79. pułku piechoty w Słonimiu. W październiku 1935 roku przeszedł w stan spoczynku jako trwale niezdolny do służby wojskowej. Do wybuchu II wojny światowej pracował jako referent wojskowy najpierw w Starostwie Powiatowym w Radzyniu Podlaskim, a potem w Nowym Sączu. W kampanii wrześniowej 1939 roku nie walczył, ale zaraz przystąpił do tworzenia placówki ZWZ na terenie Gminy i miasta Stary Sącz, zostając jej komendantem. Aresztowany przez Niemców w marcu 1941 roku, wywieziony został do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, gdzie po kilku miesiącach został rozstrzelany. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1868), Krzyżem Walecznych, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921 i Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości. Był żonaty z Marią Wawrzutówną i nie miał dzieci.

Julian Mucha (1897-1938) plutonowy rezerwy WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Józefa i Ludwiki Szkaradek. Od najmłodszych lat pracował jako robotnik rolny, a później jako górnik w niemieckich kopalniach. W latach 1915-1916 służył w 20. galicyjskim pułku piechoty, walcząc na froncie rosyjskim, gdzie dostał się do niewoli. Po upadku Austrii zgłosił się ochotniczo do służby w Wojsku Polskim i uzyskał przydział do 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. Walczył na froncie czeskim i ukraińskim, gdzie szczególnie wsławił się w lutym 1919 roku podczas ataku na wieś Przemysłów. Po zakończeniu zwycięskich walk w Małopolsce Wschodniej, stacjonował na Pokuciu. Wziął udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1920 roku, podczas której został w maju ciężko ranny w walkach na przedmieściu kijowskim w Roszówce, gdzie „...zachowując zimną krew, przyczynił się, że dwukrotny atak bolszewików, został odparty... ". Wskutek odniesionych ran został inwalidą. Po wojnie otrzymał od Skarbu Państwa 13 ha ziemi w Łobaczówce (powiat Horochów, województwo wołyńskie) tamże zmarł. Był członkiem Rady Nadzorczej Kasy Stefczyka. Odznaczony był Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr1363) i Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921. Był żonaty i miał troje dzieci: córkę Leokadię i synów Józefa oraz Bolesława.

Stefan Pach (1897-1974) legionista, starszy sierżant służby stałej WP. Urodził się w Nowym Sączu jako syn Wojciecha i Zofii Gardoń. Należał do Polskich Drużyn Strzeleckich. Podczas I wojny światowej walczył przeciwko armii rosyjskiej w szeregach 3. pułku piechoty Legionów Polskich w Karpatach Wschodnich i na Bukowinie m.in. w 1915 roku pod Rokitną i Rarańczą. Był kilkakrotnie ranny. Po kryzysie przysięgowym w Legionach, służył w Polskim Korpusie Posiłkowym na froncie besarabskim, gdzie w lutym 1918 roku został aresztowany przez Austriaków i zesłany karnie na front włoski. Po upadku Austrii wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego uzyskując przydział do 1. pułku strzelców podhalańskich w Nowym Sączu. Walczył na froncie czeskim i ukraińskim, a następnie wziął udział w wojnie polsko-rosyjskiej w 1920 roku, począwszy od wyprawy kijowskiej, poprzez walki odwrotowe , obronę Brześcia nad Bugiem, kontrofensywę znad Wieprza, aż po bitwy o Białystok i Grodno. W czasie pokoju służył w 1, psp jako podoficer zawodowy do maja 1935 roku, kiedy został przeniesiony do rezerwy ze względu na stan zdrowia. Zmobilizowany w sierpniu 1939 roku, pełnił funkcję szefa kompanii batalionu wartowniczego 1. psp i wziął udział w walkach z Niemcami. Uniknął niewoli i powrócił do Nowego Sącza. Zaraz też włączył się w działalność konspiracyjną. Został komendantem placówki ZWZ w rejonie Gorzkowa. Zdekonspirowany w marcu 1941 roku, musiał ukrywać się do końca II wojny światowej. Po 1945 roku był szykanowany przez władze komunistyczne, będąc pod stałą obserwacją UB. Zmarł w Nowym Sączu i pochowany został na Cmentarzu Komunalnym przy ulicy Rejtana. Był odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari V klasy (nr 1365), Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości oraz zagranicznymi odznaczeniami. W małżeństwie z Karoliną Bębenek miał czworo dzieci: córkę Kazimierę i synów Józefa, Zenona oraz Tadeusza, żołnierza ZWZ-AK, poległego od niemieckiej kuli w 1944 roku.