powrót | galeria | podziękowania

ŻEGOTA PAULI (1 VII 1814 - 20 X 1895)

Poszukujący wiadomości historycznych czy ludoznawczych o Małopolsce, w tym o Sądecczyźnie, spotykają w bibliografiach nazwisko Żegoty Paulego. Był nowosądeczaninem z urodzenia. Ojciec jego Mateusz, krawiec z zawodu, przybył jako osadnik aż zza Renu, z Trewiru do Nowego Sącza. Pojąwszy tutaj za żonę Zofię Wojciechowską wtopił się w społeczność miasta, zostając starszym cechu krawieckiego, także radnym miasta.

Młodszy jego syn Ignacy jako szesnastoletni chłopiec zmienił swe imię na staropolski jego odpowiednik - Żegota. Pauli uczęszczał do sądeckiego gimnazjum. Ważny wpływ na jego późniejsze zainteresowania posiadał sądecki wikary i katecheta ks. Michał Głowacki, później jeden ze współprzywódców „poruseństwa" chochołowskiego.

Jako siedemnastoletni uczeń gimnazjum Żegota Pauli podjął w roku 1831 wędrówkę krajo i ludoznawczą doliną Dunajca od Tarnowa po Pieniny. W jego zapiskach z tej wyprawy znalazł się wówczas opis obrzędu sobótki w Zbyszycach.

W 1832 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie Lwowskim - Wydział Filozoficzny. Interesowały go języki obce: greka, łacina, także zachodnie i słowiańskie. Zmienił zainteresowania rozpoczynając studia na Wydziale Lekarskim. Na ich opłacanie dorabiał udzielaniem lekcji, przeprowadzał korekty w redakcjach, tłumaczył z języków obcych. W czasopismach publikował swe drobne utwory. Jako podejrzany o udział w spisku młodzieżowym został osadzony na przeciąg dwóch miesięcy w więzieniu.

Jego etnograficzne zainteresowania i wędrówki zaowocowały w 1838 r. wydaniem Pieśni ludu polskiego w Galicji. Zbiór ten zawierał ok. 1000 pieśni z Podola i Podhala, związanych z życiem wsi we wszystkich jego przejawach. Zbiór został po raz wtóry wydany w 1973 r. przez Ossolineum.

Żegota Pauli zebrał również i wydał w dwóch tomach w latach 1.839-40 Pieśni ludu ruskiego w Galicji.

Obydwa te wydawnictwa określiły Żegotę Paulego jako jednego z pionierów polskiej, ale i słowiańskiej etnografii. Zebrał on znacznie więcej materiałów ludoznawczych, jak i historycznych, lecz brak pieniędzy nie pozwolił mu na ich opublikowanie.

Do Krakowa, gdzie znalazł pracę bibliotekarza i sekretarza Adama Potockiego, przeniósł się w 1845 r. Stanowisko to, związane z wyjazdami do Wiednia, Pragi, Drezna czy Berlina, ułatwiało Żegocie Paulemu szperanie w bibliotekach. Zaowocowało ogłoszeniem tekstów tyczących historii Polski.

W roku 1852 podjął studia medyczne tym razem w Krakowie, zdobywając na nie fundusze dorywczymi pracami zarobkowymi. Stałą pracę bibliotekarza uzyskał w roku 1870 w Bibliotece Jagiellońskiej. Przy tym zajęciu dotrwał do końca swych dni.

Wielki erudyta - dla ogromnej wiedzy i fenomenalnej pamięci zwany przez współczesnych „człowiekiem-biblioteką" - przyczynił się do zebrania i opracowania najdawniejszych dokumentów historycznych znajdujących się

W Bibliotece Jagiellońskiej. Weszły one w skład Kodeksu Dyplomatycznego Małopolski. Opracował Spis studentów uczelni krakowskiej z lat 1434-1489. Wydał Herby rycerstwa polskiego Bartosza Paprockiego. W roku 1877 był współredaktorem I tomu zbiorowego wydania dzieł wszystkich Jana Długosza, który opatrzył wstępem swojego autorstwa.

Miłował książki i, choć ubogi, zgromadził ich wiele i cennych. Pozostawił je dla społecznego wykorzystania.

Nie założywszy rodziny zamieszkał w krakowskim klasztorze Bonifratrów. Tablica na budynku klasztoru głosi: „W tych celkach Braci Miłosierdzia przemieszkał ostatnich 25 lat życia swego Żegota Pauli, nestor archeologów i etnografów polskich; historiograf Uniwersytetu Jagiellońskiego". Człowieka wielkiej pracy i szlachetności, jakim był Żegota Pauli przypomina również epitafium znajdujące się w kościele św. Anny. Spoczywa na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie.