Niniejsza praca jest fragmentem większego opracowania pt. Księgozbiór Józefa Szujskiego w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki im. Józefa Szujskiego w Nowym Sączu.

Na posiedzeniu Rady Miasta Nowego Sącza w dniu 25 czerwca 1891 roku zapadła decyzja o przyjęciu przez miasto cennego daru - księgozbioru Józefa Szujskiego.

Józef Szujski nie określił wyraźnie przed śmiercią swej ostatniej woli co do swego księgozbioru. Syn Władysław czuł i wiedział z opowiadań ojca, że Szujski kochał ziemię sądecką. Na tej ziemi, w Zbyszycach nad Dunajcem, szukał wytchnienia po ciężkiej pracy, tutaj także poznał swoją przyszłą żonę Joannę.

W ten sposób miasto stało się właścicielem cennego zbioru książek, dar ten był mocnym fundamentem przyszłej biblioteki. Jesienią 1891 roku transport dziewięciu skrzyń, zawierających większość księgozbioru Józefa Szujskiego wraz z popiersiami królów polskich znalazł się w Nowym Sączu. Władysław Szujski zatrzymał w depozycie cztery skrzynie zawierające rękopisy, dyplomy i niektóre cenne książki. Nie dotarły one nigdy do Nowego Sącza i zapewne znajdują się w innych zbiorach.

Księgozbiór ten, liczący 1 797 dzieł w 2 942 tomach, został umieszczony w lokalu wynajętym od Miejskiej Kasy Oszczędności. Uporządkowanie i skatalogowanie zbioru powierzono Michałowi Sękowskiemu, który w 1893 roku ukończył porządkowanie księgozbioru dzieląc go na cztery działy:
I. Filologia klasyczna,
II. Historia,
III. Literatura polska, oraz
IV. Literatura obca.
Osobny dział stanowiły czasopisma.

Dar Zubrzyckiego połączono z księgozbiorem J. Szujskiego. Po połączeniu obu tych darów księgozbiór liczył 3 442 tomy. W 1897 roku przeniesiono księgozbiór z budynku Miejskiej Kasy Oszczędności do nowosądeckiego ratusza, gdzie umieszczono go na strychu.

Biblioteka zaczęła rozwijać się pomyślnie a liczba książek osiągnęła w 1912 roku ok. 3 700 dzieł w 5 000 wol. Podzielona była na osiem działów:
I. Historia powszechna,
II. Historia Polski (dział największy),
III. Literatura
a) polska, b) francuska, c) niemiecka, d) w innych językach,
IV. Nauki przyrodnicze,
V. Prawo i filozofia,
VI. Czasopisma,
VII. Filologia,
VIII. Różne.

Na księgozbiór biblioteki składały się dzieła przeważnie o treści naukowej, głównie wydawnictwa Akademii Umiejętności w Krakowie, jak: Sprawozdania z posiedzeń, Wydawnictwa Instytutu Filozoficznego i Matematyczno-przyrodniczego, Pamiętniki i Rozprawy AU. Z innych wydawnictw: Akta grodzkie i ziemskie, zawierające najdawniejsze zapiski sądowe lwowskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tzw. bernardyńskiego we Lwowie, Acta Tomiciana, stanowiące najbogatsze źródło do dziejów panowania Zygmunta I (wydawca Z. Celichowski), Monumenta medii aevi historica (wydawca F. Piekosiński, J. Szujski). Kodeksy, jak: Codex epistolaris Vitoidi (wydawca Prochaska), inne, jak: Raczyńskiego, Muczkowskiego. Diariusze sejmów z 1585 roku (wydawca Czuczyński), a znajdujący się w „Scriptores rerum Polonicarum", najdawniejsze dzieje klasztoru Cystersów w Szczyżycu, Akta metryki koronnej z czasów Stefana Batorego (wydawca A. Pawiński) i wiele innych, ciekawych i cennych wydawnictw źródłowych, jak: kroniki, roczniki, zbiory dyplomatów, zapiski sądowe, akta miejskie i kapitulne.

Pod koniec roku 1934 powołano komisję pod kierunkiem bibliotekarza S. Żytyńskiego. Owocem jej pracy był sporządzony wykaz książek podzielony na dziesięć działów, wg rodzaju materiału bibliotecznego, wynoszący 6 858 pozycji.

Z ramienia Zarządu II Koła TSL kierownictwo biblioteki powierzono Wandzie Piotrowskiej. Utworzono także specjalny Komitet Biblioteczny, składający się z osób mających za zadanie przeprowadzenie gruntownej reorganizacji biblioteki wg najnowszego systemu, tzn. podzielić ją na działy wg zasad klasyfikacji dziesiętnej Dewey`a, utworzyć katalog alfabetyczny i rzeczowy, a każdą książkę zaopatrzyć w kartę książki. Z końcem 1936 roku cały księgozbiór został uporządkowany.

W 1937 roku Biblioteka Miejska wreszcie została przeniesiona do budynku przy ulicy Jagiellońskiej 35, wspomnianego wcześniej „Dworku", który został przystosowany do potrzeb biblioteki. Sporządzono nowe regały i szafy biblioteczne. Księgozbiór na nowo ułożono w trzech pokojach jedno pomieszczenie pozostawiono na urządzenie czytelni naukowej i czasopism. Przyznano stałe dotacje z magistratu.

W tym samym roku, kierowniczką biblioteki została Laura Markowska.

Księgozbiór wynosił przeszło 7 000 dzieł w ponad 8 000 woluminach oraz około 2 000 dzieł czekających na oprawę. Osobny dział stanowiły stare druki XVI, XVII i XVIII-wieczne. Szczególnie bogato przedstawiał się dział historyczny, znajdowało się w nim bowiem kilkadziesiąt prac o dużej wartości historycznej i naukowej: studia dotyczące XVIII wieku, dziejów nowożytnych. Bogaty był również dział z zakresu ekonomii, prawa i polityki.

Dział literatury pięknej, obejmujący ponad 3 000 dzieł miał charakter poważny i klasyczny, dotyczący literatury polskiej oraz cały szereg tłumaczeń. Skromniej reprezentowane były nauki filozoficzne, przyrodnicze, religioznawstwo i sztuki piękne.

W dziale ogólnym wyróżniały się na półkach bogactwem tomów leksykony, słowniki i encyklopedie. Biblioteka posiadała także dział książek dotyczący regionu Sądecczyzny takich autorów, jak: ks. Jan Sygański, Szczęsny Morawski, Włodzimierz Kubijowicz i inni.

Najcenniejszym nabytkiem był dar Biblioteki Kórnickiej, ofiarowany przez Muzeum w Kórniku. W darze tym znajdowało się kilka cennych przedruków homograficznych, wykonanych przez A. Pilińskiego. Dary te systematycznie włączano do zasobów bibliotecznych, opracowując je naukowo.

Biblioteka, licząc się z potrzebami mieszkańców, a zwłaszcza młodzieży szkolnej, powiększała zasoby lektur szkolnych oraz swój księgozbiór naukowy i beletrystyczny. Przy bibliotece powołano organ naukowy - Komisję Kulturalno-Oświatową - która organizowała odczyty i wieczory dyskusyjne, cieszące się dużym zainteresowaniem. W 1938 roku przewodniczący komisji dr Tadeusz Mączyński zaproponował, aby w oparciu o bibliotekę przystąpić do prac badawczych nad przeszłością regionu i miasta, a wyniki tych badań ogłaszać drukiem.

14 czerwca 1939 roku ukazał się pierwszy tom „Rocznika Sądeckiego" w ilości 500 egz. firmowany przez Miejską Bibliotekę Publiczną im. Józefa Szujskiego.

Okres okupacji 1939 - 1945

Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie 5 września 1939 roku Biblioteka Miejska zawiesiła swoją działalność na czas nieokreślony ­ jednak już 1 października Biblioteka została otwarta dla czytelników na przedwojennych warunkach. Kierownikiem biblioteki była nadal Laura Markowska.

W marcu 1940 roku gestapo zamknęło bibliotekę i zaplombowało szafę, w której znajdowały się księgi archiwalne Starego Sącza. W międzyczasie kierowniczka biblioteki i pracująca w bibliotece nauczycielka R. Szybiakówna zdołały przenieść do swojego prywatnego mieszkania najcenniejsze zbiory - stare druki i ważniejsze dzieła naukowe. We wrześniu 1940 roku komisarz miasta polecił kierownictwu biblioteki przenieść księgozbiór do innego lokalu. Pomieszczenie znaleziono w domu parafialnym „Świt" przy ulicy św. Ducha, a „Dworek" został zajęty przez Hitlerjugend.

W tym czasie nadzór nad biblioteką z ramienia władz okupacyjnych sprawował dr Rudolf Kesserling - Laura Markowska jako kierownik biblioteki miała zezwolenie na przebywanie w jej pomieszczeniu i porządkowanie księgozbioru. Biblioteka polska jednak do końca okupacji była zamknięta. Funkcjonowała tylko w poprzednim lokalu biblioteka z księgozbiorem niemieckim.

Wśród księgozbioru biblioteki znajdował się cały pozostały nakład pierwszego tomu „Rocznika Sądeckiego" z 1939 roku, w ilości około 400 egzemplarzy. Został on początkowo ukryty na plebanii parafii św. Małgorzaty, a później przechowany przez osoby prywatne. Prawie w całości przetrwał do zakończenia wojny. Przez cały czas okupacji praca w bibliotece, oficjalnie zamkniętej dla społeczeństwa polskiego, polegała głównie na inwentaryzowaniu książek napływających z rozwiązywanych innych instytucji, takich jak: bursy miejscowej im. Tadeusza Kościuszki, Kasyna Miejskiego i bibliotek żydowskich z Nowego Sącza, Muszyny, Piwnicznej, biblioteki uczniowskiej I Gimnazjum oraz wielu innych. Dr Rudolf Kesserling wyjednał u władz niemieckich zezwolenie na pracę i przebywanie na terenie biblioteki Laury Markowskiej. Nieoficjalnie korzystało z biblioteki społeczeństwo polskie, a w szczególności młodzież - uczestnicy tajnego nauczania. Nauczyciele gimnazjum i innych szkół sądeckich, z narażeniem życia wypożyczali komplety książek, aby przygotować młodzież do egzaminów maturalnych.

Biblioteka w latach 1945 -1975

16 maja 1945 roku Bibliotekę Miejską, która nadal mieściła się przy ulicy św. Ducha 2, ponownie otwarto dla publiczności. Pozostawione w budynku „Sokoła" akta archiwum miejskiego zostały przekazane do biblioteki, zgromadzone w czasie okupacji księgozbiory różnych instytucji postanowiono zwrócić odnośnym instytucjom, co też w ciągu 1945 roku uczyniono. Resztki księgozbioru Towarzystwa Kasynowego, książki pożydowskie i poniemieckie, z wyjątkiem tych, które wybrał dla Biblioteki Jagiellońskiej dr Jerzy Zathey, zostały przekazane Bibliotece Miejskiej. W drugiej połowie 1945 roku, dzięki staraniom Zarządu Miejskiego, odrestaurowano „Dworek" Zubrzyckiego. W styczniu 1946 roku biblioteka wraca do swojej siedziby, by spełniać swoje posłannictwo. Pierwsze prace nad uporządkowaniem i udostępnieniem księgozbioru powierzono Laurze Markowskiej, która pozostała na stanowisku kierownika biblioteki.

Pod koniec 1948 roku odeszła na zasłużoną emeryturę Laura Markowska. Na stanowisko kierownika biblioteki została powołana Bronisława Stoma.

Biblioteka rozszerza swoją działalność - w styczniu 1949 roku została otwarta pierwsza filia w lokalu przy ulicy Lwowskiej, dla której księgozbiór wydzielono z biblioteki centralnej. W marcu tego samego roku Miejska Rada Narodowa uchwaliła Regulamin dla Miejskiej Biblioteki Publicznej w Nowym Sączu. Księgozbiór w 1949 roku powiększył się o 2137 tomów i liczył 18 241 tomów.

Zabytkowy księgozbiór Miejskiej Biblioteki, a wraz z nim dary Józefa Szujskiego i Józefa Wieniawy-Zubrzyckiego, od 1946 roku nie był otoczony należną mu troską i znajdował się w osobnym, lecz wilgotnym, nigdy nie ogrzewanym i nie zabezpieczonym pomieszczeniu.

W 1966 roku decyzją Miejskiej Rady Narodowej w Nowym Sączu przyznano bibliotece zabytkową kamienicę przy ulicy Franciszkańskiej 11, pochodzącą z przełomu XVI i XVII wieku. Po przeprowadzonym remoncie i wyposażeniu w nowe meble i sprzęt budynek przystosowano do celów bibliotecznych. W marcu 1970 roku przeniesiono tutaj Miejską Bibliotekę Publiczną, a w największej sali zabytkowego budynku urządzono stylowo czytelnię naukową i czasopism. W tym samym budynku znalazła schronienie Filia nr 3 (dla dzieci i młodzieży). Tego samego roku otwarto Filię nr 5 powstałą na bazie istniejącego od kilku lat punktu bibliotecznego przy ulicy Ogrodowej 46.

W 1974 roku 10 maja odbyło się organizacyjne spotkanie Klubu Literackiego Sądecczyzny przy Miejskiej Bibliotece Publicznej skupiającego miłośników literatury pięknej. W roku 1974 nawiązano współpracę z powstałym Sądeckim Towarzystwem Fotograficznym, udostępniono zabytkowe piwnice na galerię fotograficzną, w tym samym roku przeniesiono Filię nr 2 do większego lokalu przy ulicy Asnyka 1. Sieć biblioteczna pod koniec 1974 roku przedstawiała się następująco: centrala, 7 filii bibliotecznych, w tym 2 specjalistyczne, 4 punkty biblioteczne. Księgozbiór liczył 112 659 wol.

W okresie tym zabytkowy księgozbiór biblioteki znajdował się w osobnym, zamkniętym pomieszczeniu, był podstawą mającego powstać działu Zbiorów Specjalnych.