powrót | galeria | podziękowania

Z DZIEJÓW KRYNICY - MIASTA I UZDROWISKA

Krynica w ciągu swoich dziejów była najpierw wsią, następnie uzdrowiskiem, a na końcu miastem. Dzieje zdroju krynickiego są stosunkowo dobrze znane, dlatego w tym szkicu ograniczam się zasadniczo do niektórych faktów z historii miasta, liczącego obecnie 15.000 mieszkańców i pozostającego ciągle jeszcze, pomimo „przeludnienia" i zanieczyszczenia, „perłą" uzdrowisk polskich.

Wieś Krynica została lokowana na prawie wołoskim w roku 1547 przez Danka z Tylicza na mocy przywileju wydanego przez biskupa krakowskiego, Samuela Maciejowskiego. Była to wieś zamieszkała przez łemków, wchodząca w skład klucza muszyńskiego biskupów krakowskich. Po pierwszym rozbiorze władze austriackie z obszarów tych utworzyły tak zwany „fundusz religijny", zorganizowany z przejętych posiadłości kościelnych.

Początki uzdrowiska w Krynicy sięgają XVIII w. W 1793 roku utworzono zakład zdrojowy na terenie tzw. obszaru dworskiego, na którym znalazło się kilka pensjonatów. Od połowy XIX w. uzdrowisko zaczęło się intensywnie rozwijać, a największe zasługi na tym polu położył znany balneolog i lekarz, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, Józef Dietl. W 1877 r. nadano uzdrowisku statut i powołano do życia cesarsko - królewski Zarząd Zdrojowy, podległy Komisji Zdrojowej, która była organem samorządowym, zarządzającym uzdrowiskiem.

W 1894 r. ranga uzdrowiska krynickiego wzrosła, gdyż - podległe dotychczas Dyrekcji Lasów i Domen Państwowych we Lwowie - w tymże roku zostało ono podporządkowane bezpośrednio c.k. Namiestnictwu. Sprawami uzdrowiska interesowali się namiestnicy Galicji: hr. Andrzej Potocki, który postulaty Krynicy przedstawił ministrowi rolnictwa Austrii oraz prof. Michał Bobrzyński, który był jej szczególnym protektorem.

W tym czasie nastąpił rozwój uzdrowiska. Powstawały nowe obiekty. W 1889 r. wybudowano dom zdrojowy (dzisiejszy Stary Dom Zdrojowy), który nazywany był przez współczesnych „Dworcem Zdrojowym". W 1898 r. wybudowano „Dom Izolacyjny dla Zakaźnie Chorych", a w r. 1900 wodociąg miejski. W latach 1907 - 1908 w mieście założono częściowe oświetlenie elektryczne, a także międzymiastowe połączenie telefoniczne.

W roku 1911 uruchomiono lokalną linię kolejową Krynica - Muszyna. Była ona własnością spółki akcyjnej „Towarzystwo Akcyjne Kolej Muszyna - Krynica", a starania o jej budowę rozpoczęto już w 1895 r. Uroczyste otwarcie kolei nastąpiło 15 marca 1911 roku.

Krynica zyskiwała sobie coraz większą sławę, stawała się miejscem wypoczynku dla wielu osobistości ze świata nauki i sztuki.

Szybszy rozwój uzdrowiska powodował napływ do Krynicy, nie tylko do obszaru dworskiego, ale także i do wsi, wielu Polaków. Oprócz kuracjuszy i wczasowiczów przybywali także stali osadnicy, wśród których byli lekarze i aptekarze oraz techniczna obsługa uzdrowiska. Proces ten pociągał za sobą zmiany strukturalne ludności Krynicy i znalazł wkrótce odbicie w obsadzie władz tej osady.

Dzięki wzrostowi liczby mieszkających w Krynicy Polaków i niedemokratycznemu, austriackiemu, kurialnemu systemowi wyborczemu, już w 1883 roku przewagę w radzie gminnej uzyskali Polacy. Najdobitniejszym przykładem tej tendencji było powierzenie stanowiska naczelnika gminy Polakowi, aptekarzowi z zawodu, Hugonowi Nitribittowi. Polacy starali się też o oddzielne instytucje kościelne i szkolne. Dla nich wybudowano więc polską szkołę i otworzono rzymsko - katolicką filię parafialną (pełnoprawną parafię rzymsko - katolicką utworzono w 1925 roku).

W związku ze sprzecznością interesów, obydwie strony - polska i łemkowska - rozpoczęły starania o administracyjne oddzielenie zdroju od wsi. W roku 1901 na ogólnym zebraniu mieszkańców, ludność Krynicy wypowiedziała się za podziałem administracyjnym. Nastąpiły starania u władz o realizację tych zamierzeń. Na szczeblu gminnym decyzję w tej sprawie podjęto w lipcu 1904 roku, jednakże jej wykonanie wymagało jeszcze decyzji wyższych organów państwowych. Wydane zostały one w roku 1911. Ustawa rządu austriackiego z 21 lipca tegoż roku, z części gminy Krynica oraz z tzw. obszaru dworskiego utworzyła nową gminę administracyjną ­ Krynicę Zdrój, którą podporządkowywała prawu dla małych miasteczek z roku 1896, tworząc w ten sposób de facto gminę miejską. W roku 1912 nastąpiło potwierdzenie powyższego rozdziału z równoczesną likwidacją Komisji Zdrojowej, której kompetencje przekazane zostały władzom Krynicy Zdrój.

W czasie I wojny światowej uzdrowisko krynickie zostało zdewastowane i podupadło. Jego odbudowa nastąpiła w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. W dwudziestoleciu międzywojennym wybudowano szereg nowych obiektów, spośród których do najbardziej znanych należą: „Nowy Dom Zdrojowy" (1939), a także sanatoria „Lwigród" (1928) i „Patria" (1937) - własność słynnego śpiewaka operowego i estradowego Jana Kiepury. W tym okresie Krynica stała się też ośrodkiem sportów zimowych i turystyki. W 1930 r. Zbudowano skocznię narciarską i tor saneczkowy, w 1934 r. Krynicki oddział Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego wybudował schronisko na Jaworzynie Krynickiej, zaś w 1938 r. Oddano do użytku kolejkę linową na Górę Parkową. Równocześnie nastąpiła poważna reorganizacja władz miasta i uzdrowiska. Na mocy nowej ustawy uzdrowiskowej z roku 1922 przywrócono Komisję Zdrojową, która odtąd zarządzała uzdrowiskiem z pominięciem władz miejskich. We wrześniu 1918 r. Dyrektorem zakładu zdrojowego został inż. Leon Nowotarski, który walnie przyczynił się do szybkiego rozwoju uzdrowiska.

Ważną datą w dziejach Krynicy był rok 1928, kiedy to nastąpiło rozszerzenie granic miasta poprzez przyłączenie części sąsiednich Słotwin oraz Krynicy-Wsi. Najważniejszą jednak datą w dziejach Krynicy był rok 1933, w którym - w wyniku reformy samorządu terytorialnego kraju - Krynica uzyskała status miasta. Na mocy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych z dnia 18 października, Krynica została podniesiona do rzędu miast i podporządkowana ustawie miejskiej z roku 1889, Organem wykonawczym rady miejskiej był odtąd zarząd miejski na czele z burmistrzem. W miejsce rady gminnej, zwierzchności gminnej, naczelnika gminy, wprowadzono nazewnictwo miejskie z odpowiednimi terminami takimi, jak: rad miejska, zarząd miejski, burmistrz.

Na początku okupacji niemieckiej, w 1939 roku, władze niemieckie pozostawiły polski zarząd miejski z burmistrzem, inż. Józefem Krówczyńskim, ale już w roku 1940 zarząd miasta i uzdrowiska przeszedł w ręce komisarza miejskiego, a jednocześnie dyrektora uzdrowiska, specjalisty od zarządzania zdrojami bawarskimi, Georga Nave, który wprawdzie nie był antypolsko nastawiony, ale był samorządcą Krynicy. W okupacyjnym zarządzie miejskim czołowe miejsca zajmowali przybyli z Małopolski Wschodniej Ukraińcy, którzy chcieli przekształcić Krynicę w swój ośrodek władzy, zwalczając jednocześnie Polaków przy poparciu Generalnego Gubernatora dra Hansa Franka, który zezwolił na przeznaczenie części uzdrowiska na ośrodek polityczny, administracyjny i rekreacyjny dla Ukraińców. Powołano tu lokalne centrum Ukraińskiego Komitetu Pomocy. W grudniu 1940 r. Utworzono tu jedyne w Generalnej Guberni ukraińskie seminarium nauczycielskie, zawiązała się też komórka towarzystwa kulturalnego i oświatowego „Proswita”. Obok posterunku policji ukraińskiej w Krynicy działał zakamuflowany w postaci „obozu służby pracy” oddział legionu ukraińskiego, przeznaczony do działań dywersyjnych przeciw ZSRR. Tu szkolono żołnierzy jednostek bojowych „Nachtigal” i „Rolland”. Jednocześnie zmuszano miejscowych Łemków do przyjmowania „ukraińskiej karty rozpoznawczej”, która dawała pewne przywileje i którą część ludności przyjęła. Jednocześnie zwalczano Łemków o kierunku rusofilskim i staroruskim, a czołowego przedstawiciela orientacji staroruskiej, krynickiego adwokata, dra Oresta Hnatyszczaka aresztowano i wywieziono do obozu w Oświęcimiu, w którym zginął w 1941 r.

Krynicę przeznaczono na kurort dla Niemców. W związku z tym wysiedlono z uzdrowiska Polaków; tolerowano jedynie zatrudnionych w zakładzie zdrojowym fachowców. Natomiast całkowicie wysiedlono Żydów i to już w 1940 r., zgodnie z zarządzeniem władz niemieckich z października tegoż roku. Akcję przeprowadzono brutalnie; kryniccy Żydzi zostali przetransportowani do nowosądeckiego getta i po jego likwidacji ulegli fizycznej eksterminacji.

W okresie okupacji hitlerowskiej Krynica stała się ośrodkiem ruchu oporu przeciw Niemcom. Działała tu organizacja Armii Krajowej, która została zlikwidowana w 1944 r. Miasto było jednym z kurierskich ośrodków przerzutowych na Węgry. Z tych powodów Krynicę dotknęły represje okupanta; wycofując się Niemcy zniszczyli urządzenia zdrojowe.

21 stycznia 1945 roku do Krynicy wkroczyła Armia Czerwona, rozpoczynając kolejny okres w życiu miasta i uzdrowiska - okres tzw. Polski Ludowej. 28 stycznia 1945 r. Powołano nową Miejską Radę Narodową o ograniczonych już kompetencjach, na zasadzie przedstawicielstwa prorządowych stronnictw politycznych i organizacji społecznych. W 1950 r. Zlikwidowano resztki samorządu miejskiego, wprowadzając nowe organy administracji państwowej. W miejsce zarządu miejskiego powołano Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, zaś w miejsce burmistrza - jej przewodniczącego. W 1949 r., w związku z przesiedleniem w ramach akcji „Wisła” Łemków zamieszkałych w Krynicy-Wsi i Słotwinach, zlikwidowano gminy wiejskie Krynica-Wieś i Słotwiny, włączając je do Krynicy-Zdroju. W roku 1975, po kolejnej reorganizacji terenowych organów administracji państwowej, zniesiono Prezydium Miejskiej Rady Narodowej oraz gminę w Tyliczu. W ich miejsce utworzono Urząd Miasta i Gminy Krynica. W 1989 r., po wyborach samorządowych, powołano nową Radę Miejską oraz jej organ wykonawczy - Urząd Gminy Uzdrowiskowej z burmistrzem na czele.

W okresie powojennym Krynica została odbudowana ze zniszczeń wojennych i rozbudowana. Duże zasługi położył w tej dziedzinie burmistrz Krynicy w latach 1945 - 1948, dr Julian Zawadowski. W roku 1955 otwarto szpital miejski. W 1971 r. oddano do użytku Nową Pijalnię. Równocześnie upaństwowiono sanatoria i pensjonaty. W 1953 r. utworzono Państwowe Przedsiębiorstwo Uzdrowiskowe Krynica, które przejęło pod administrację obiekty dawnego zakładu zdrojowego i upaństwowione sanatoria i pensjonaty (m.in. „Patrię"). Inne, prywatne dawniej obiekty, przejęte zostały przez różne przedsiębiorstwa i zjednoczenia przemysłowe. W tym też okresie wybudowano szereg nowoczesnych, branżowych ośrodków sanatoryjnych i wypoczynkowych.